حس بویایی نقش بزرگی در لذت غذا خوردن، شناخت خطرهایی مثل نشت گاز یا غذای فاسد و حتی خاطرات و احساسات ما دارد. بسیاری از افراد تنها زمانی به اهمیت آن پی می‌برند که آن را از دست بدهند. در این راهنمای جامع با سازوکار بویایی، انواع اختلالات آن، علل، تشخیص و روش‌های درمان آشنا می‌شوید.
بویایی چگونه کار می‌کند؟
گیرنده‌های بویایی در سقف حفره بینی، در ناحیه کوچکی به نام اپی‌تلیوم بویایی، قرار دارند. مولکول‌های بو همراه با هوا به این ناحیه می‌رسند، به گیرنده‌ها متصل می‌شوند و پیام عصبی از راه عصب بویایی به مغز ارسال می‌شود. بخش زیادی از آنچه طعم غذا می‌نامیم، در واقع بوی آن است که از پشت دهان به بینی می‌رسد. به همین دلیل کسانی که بویایی خود را از دست می‌دهند، اغلب از بی‌مزه شدن غذا شکایت دارند. آناتومی بینی را در آناتومی بینی ببینید.
انواع اختلالات بویایی
- کاهش بویایی (هایپوسمی): بوها کم‌رنگ‌تر از معمول حس می‌شوند.
- از دست رفتن کامل بویایی (آنوسمی): هیچ بویی حس نمی‌شود.
- بویایی تحریف‌شده (پاروسمی): بوها متفاوت و اغلب ناخوشایند حس می‌شوند.
- توهم بویایی (فانتوسمی): حس بویی که وجود ندارد.
درباره از دست رفتن بویایی در از دست دادن بویایی و درباره بویایی تحریف‌شده در پاروسمی بخوانید.
علل انسدادی
در این گروه، مولکول‌های بو به گیرنده‌ها نمی‌رسند. پولیپ بینی، سینوزیت مزمن، حساسیت بینی، انحراف شدید تیغه و تورم مخاط از علل شایع‌اند. خوشبختانه این علل اغلب قابل درمان‌اند و با رفع انسداد، بویایی برمی‌گردد. پولیپ یکی از مهم‌ترین این علل است که در راهنمای پولیپ بینی به آن پرداخته‌ایم. سینوزیت مزمن را هم در راهنمای سینوزیت بخوانید.
علل عصبی و حسی
در این گروه، خود گیرنده‌ها یا مسیرهای عصبی آسیب دیده‌اند. عفونت‌های ویروسی، از جمله کووید-۱۹ و سرماخوردگی، شایع‌ترین علت‌اند. ضربه به سر می‌تواند رشته‌های ظریف عصب بویایی را پاره کند. افزایش سن هم به تدریج بویایی را کم می‌کند. برخی بیماری‌های عصبی مثل پارکینسون و آلزایمر ممکن است با کاهش بویایی شروع شوند. برخی داروها، پرتودرمانی سر و گردن، سیگار و تماس با مواد شیمیایی هم نقش دارند. اختلال بویایی پس از کرونا را در بویایی بعد از کرونا بررسی کرده‌ایم.
تشخیص
متخصص گوش و حلق و بینی با شرح حال دقیق، یعنی زمان شروع، ارتباط با عفونت یا ضربه، علائم بینی و داروها، و معاینه بینی با آندوسکوپ، علل انسدادی را بررسی می‌کند. تست‌های بویایی استاندارد، شدت اختلال را اندازه‌گیری می‌کنند. سی‌تی‌اسکن سینوس برای بررسی پولیپ و سینوزیت و ام‌آر‌آی مغز در موارد خاص، مثل از دست رفتن بویایی یک‌طرفه یا بدون علت مشخص، انجام می‌شود.
درمان علل انسدادی
در پولیپ و سینوزیت مزمن، اسپری کورتونی، شستشوی بینی با سرم و گاهی دوره کوتاه کورتون خوراکی بویایی را بهتر می‌کنند. در موارد مقاوم، جراحی آندوسکوپیک سینوس و پولیپ انجام می‌شود. کنترل حساسیت بینی و اصلاح انحراف شدید تیغه هم ممکن است کمک کند. اگر بهبود با کورتون خوراکی ایجاد شود، نشان می‌دهد که گیرنده‌ها سالم‌اند و مشکل التهابی است.
تمرین بویایی؛ درمان اصلی علل عصبی
در اختلالات بویایی پس از عفونت ویروسی یا ضربه، مؤثرترین درمان شناخته‌شده، تمرین بویایی است. در این روش، بیمار هر روز چند بار بوهای مشخصی را با تمرکز بو می‌کند تا بازسازی مسیرهای عصبی تحریک شود. این تمرین باید چند ماه ادامه یابد. روش دقیق آن را در تمرین بویایی آورده‌ایم.
خطرات از دست رفتن بویایی
- ناتوانی در تشخیص نشت گاز، دود و آتش‌سوزی.
- خوردن غذای فاسد.
- کاهش اشتها، کاهش وزن یا برعکس، مصرف زیاد نمک و شکر برای جبران طعم.
- افسردگی و کاهش کیفیت زندگی.
- نگرانی درباره بوی بدن.
کسانی که بویایی خود را از دست داده‌اند، باید هشداردهنده دود و گاز در خانه نصب کنند، تاریخ انقضای غذاها را بررسی کنند و برای طعم دادن به غذا از ادویه‌های مجاز و بافت‌های متنوع استفاده کنند.
بویایی و جراحی بینی
برخی بیماران نگران‌اند که جراحی زیبایی بینی بویایی آن‌ها را کم کند. در روزها و هفته‌های اول پس از جراحی، تورم و دلمه ممکن است بویایی را موقتاً کم کنند، اما در بیشتر بیماران پس از کاهش تورم، بویایی به حالت قبل برمی‌گردد. کاهش دائمی بویایی پس از رینوپلاستی نادر است. پس از جراحی سینوس و پولیپ، بویایی اغلب بهتر هم می‌شود.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر بویایی شما بیش از دو هفته پس از سرماخوردگی برنگشته، به‌تدریج کم شده، پس از ضربه به سر از بین رفته یا با علائمی مثل گرفتگی یک‌طرفه، خونریزی، سردرد یا علائم عصبی همراه است، به متخصص گوش و حلق و بینی مراجعه کنید. هرچه درمان زودتر شروع شود، شانس بهبود بیشتر است. فهرست متخصصان را در دکتر اختلال بویایی خوب در تهران، دکتر اختلال بویایی خوب در کرج و دکتر اختلال بویایی خوب در اهواز ببینید.
اختلال چشایی یا بویایی؟
بسیاری از بیماران با شکایت از بی‌مزه شدن غذا مراجعه می‌کنند، اما در بیشتر موارد مشکل اصلی در بویایی است. زبان تنها پنج مزه پایه را حس می‌کند و جزئیات طعم، مثل تفاوت سیب و گلابی یا بوی ادویه‌ها، از راه بویایی درک می‌شود. یک آزمون ساده این است که هنگام خوردن غذا بینی را با انگشت ببندید؛ اگر طعم تفاوت چندانی نکند، احتمالاً بویایی شما کاهش یافته است. اختلال واقعی چشایی کمتر شایع است و علل خاص خود مثل مشکلات دهان و دندان، برخی داروها و کمبودهای تغذیه‌ای را دارد.
توهم بویایی
برخی افراد بوهایی مثل سوختگی یا دود را حس می‌کنند که در محیط وجود ندارد. این حالت که فانتوسمی نام دارد، ممکن است پس از عفونت ویروسی یا ضربه و گاهی همراه با سینوزیت رخ دهد. فانتوسمی بیشتر اوقات خوش‌خیم است و به تدریج کم می‌شود، اما اگر ناگهانی و همراه با سردرد، تشنج یا سایر علائم عصبی باشد، باید از نظر علل مغزی بررسی شود.
پرسش‌های رایج
آیا بویایی از دست رفته برمی‌گردد؟
بسیاری از بیماران، به‌ویژه پس از عفونت ویروسی یا با درمان علل انسدادی، بهبود نسبی یا کامل پیدا می‌کنند؛ بهبود ممکن است ماه‌ها طول بکشد.
آیا کاهش بویایی با افزایش سن طبیعی است؟
مقداری کاهش بویایی با افزایش سن طبیعی است، اما کاهش ناگهانی یا شدید باید بررسی شود.
آیا اسپری کورتون بویایی را برمی‌گرداند؟
در علل التهابی مثل پولیپ و سینوزیت ممکن است کمک کند، اما در آسیب عصبی اثر محدودی دارد.
چرا با از دست رفتن بویایی، طعم غذا را هم حس نمی‌کنم؟
بیشتر طعم غذا از بوی آن ناشی می‌شود؛ زبان فقط شوری، شیرینی، ترشی، تلخی و اومامی را حس می‌کند.
جمع‌بندی
اختلالات بویایی شامل کاهش، از دست رفتن کامل، تحریف و توهم بو هستند و علل انسدادی مثل پولیپ و سینوزیت یا علل عصبی مثل عفونت ویروسی و ضربه به سر دارند. علل انسدادی با دارو یا جراحی درمان می‌شوند و تمرین بویایی مؤثرترین درمان علل عصبی است. درمان زودهنگام شانس بهبود را بیشتر می‌کند.
دکتر اختلال بویایی در شهرهای مختلف
این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جای معاینه و تشخیص پزشک را نمی‌گیرد.